Verankering AI-geletterdheid: focus op samenhangend leiderschap, strategisch HRM & organisatorische condities

AI is niet meer weg te denken. Ook niet voor onderwijsprofessionals. Steeds vaker wordt AI-geletterdheid gezien als een noodzakelijke bekwaamheid in onderwijs. Maar toch blijft het onduidelijk hoe onderwijsorganisaties deze competentie duurzaam kunnen motiveren en verankeren in de organisatie. Duidelijk wordt wél dat AI-geletterdheid niet enkel een individueel leerdoel is, maar juist een organisatiebreed sociaal-organisatorisch leer- en veranderproces. Volgens de onderzoekers Van den Boom – Muilenburg et al. vraagt dat bij verankering in de organisatie vraagt om samenhangend leiderschap, strategisch HRM en organisatorische condities die collectief leren, experimenteren en reflectie mogelijk.

AI-gebruik in onderwijs is een ware gamechanger. Automatische toetsanalyse, administratieve ontlasting, gepersonaliseerde begeleiding van studenten. AI-toepassingen in het onderwijs worden breed ingezet. En dat is heel welkom, want het onderwijs staat door tekort aan leraren en schoolleiders, werkdruk en de verwachtingen vanuit samenleving en beleid voor grote uitdagingen. Tegelijkertijd roept deze technologische ontwikkeling complexe ethische, pedagogische en organisatorische vragen op. Want hoe waarborgen we nu de privacy en eigenaarschap van data en hoe voorkomen we dat ongelijkheid toeneemt?

AI-geletterdheid: van individuele focus naar organisatiebrede kijk

In literatuur is er tot nu toe veel aandacht voor het individuele niveau, bijvoorbeeld het aanleren van digitale vaardigheden of technologische kennis bij docenten en studenten. Veel minder voor de organisatorische dimensie: hoe onderwijsinstellingen AI-geletterdheid kunnen stimuleren, faciliteren en duurzaam verankeren in hun strategie, leiderschap en HR-beleid. Nu nieuwe Europese wetgeving, zoals de AI Act onderwijsorganisaties verplicht tot verantwoord AI-gebruik – inclusief ethische overwegingen, transparantie en risicobeheersing – is aandacht voor een organisatiebrede focus op AI-geletterdheid des te urgenter. Maar welke organisatorische factoren dragen nu bij aan de ontwikkeling en toepassing van AI-geletterdheid, en wat dit betekent voor strategisch HRM-beleid in het onderwijs?

Middels een umbrella review vanuit strategisch HRM en het AMO-perspectief (Ability, Motivation en Opportunity) werd inzicht verkregen in de voorwaarden die nodig zijn voor AI-geletterdheid. De narratieve synthese van de geselecteerde reviews resulteerde in vijf samenhangende organisatiefactoren die bepalend zijn voor de ontwikkeling en toepassing van AI-geletterdheid binnen onderwijsinstellingen:

strategische inbedding van professionele ontwikkeling;
positionering in leiderschap en (HR-)beleid;
passende leermiddelen, leerlijnen en kaders;
ondersteunende infrastructuur;
en interdisciplinaire samenwerking

Uit het onderzoek komt naar voren dat de koppeling van de vijf geïdentificeerde organisatiefactoren met het AMO-raamwerk zelden betrekking hebben op slechts één dimensie. AI-geletterdheid kan dus worden opgevat als een organisatorisch leerproces waarin bekwaamheid, motivatie en handelingsruimte zich in onderlinge samenhang ontwikkelen en versterken.

Implicaties voor HR-professionals in de praktijk

Onderwijsinstellingen worden geconfronteerd met uiteenlopende veranderopgaven, zoals digitalisering, curriculumvernieuwing, personeelstekorten en kwaliteitsverbetering. Hoewel HR-professioals een belangrijke rol spelen in veranderprocessen, beschikken zij niet over alle hefbomen om veranderingen te realiseren. Hun invloed ligt daarom niet alleen in het ontwikkelen van HR-instrumenten, maar ook in het verbinden van bestuurders, leidinggevenden, ICT-professionals en onderwijsprofessionals rond een gezamenlijke visie op AI-geletterdheid.

Auteurs:

Elske van den Boom-Muilenburg 1,5, Maarten Renkema 2,5, Hanneke Theelen 3,5, Iwan Wopereis 4,5

1 Lectoraat Organiseren van Verandering in Onderwijs, Hogeschool Utrecht
2 Faculteit Behavioural, Management and Social Sciences (BMS), Universiteit Twente
3 Lectoraat Professionalisering van het Onderwijs, Zuyd Hogeschool
4 Faculteit Gedrags- en gezondheidswetenschappen, Open Universiteit
5 Npul